100 năm trước, ngày 21/6/1925, với kỳ công của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, tờ Thanh niên, đứa con nòi của báo chí cách mạng Việt Nam ra đời, khai sinh nền báo chí cách mạng nước nhà. Ngay từ thuở cách mạng còn trong trứng nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh ý thức rõ, báo chí là một mặt trận để “tuyên truyền, cổ động, tổ chức và lãnh đạo cách mạng”; và vừa khai sinh, Đảng ta bắt tay ngay vào việc xây dựng và phát triển một nền báo chí cách mạng Việt Nam – nền báo chí phụng sự Nhân dân, phụng sự dân tộc, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Đảng.
Ngày 21/6 hằng năm là ngày kỷ niệm ra đời số báo “Thanh niên” đầu tiên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập. Đây là dịp tri ân các thế hệ nhà báo đã cống hiến trí tuệ, sự nhiệt thành và nhiều khi là cả xương máu để độc giả có được những bài báo hay, phản ánh chân thực các sự kiện đang diễn ra của đất nước.
Nhằm nâng cao vai trò và trách nhiệm xã hội của báo chí; thắt chặt mối quan hệ giữa báo chí với công chúng và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, ngày 05/02/1985, Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã ra Quyết định lấy ngày 21/6 hằng năm làm Ngày báo chí Việt Nam. Theo đề nghị của Hội Nhà báo Việt Nam, ngày 21/6 năm 2000, Bộ Chính trị BCH Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã đồng ý gọi Ngày này là Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam.
Trong lịch sử báo chí Việt Nam, từ những năm 60 của thế kỉ XIX đã có một số tờ báo lần lượt ra đời tại Sài Gòn, Hà Nội và một số địa phương. Những năm đầu thế kỷ XX, nhiều tờ báo tiếng Việt đã tập hợp được một số nhà văn, nhà báo và trí thức hoạt động theo từng nhóm nhỏ có khuynh hướng chính trị khác nhau, nhưng chưa có một tổ chức thống nhất. Ngày 21/6/1925, tại Quảng Châu (Trung Quốc), Báo Thanh Niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập, ra mắt số đầu tiên và dòng báo chí cách mạng Việt Nam bắt đầu hình thành.
Sau khi báo Thanh niên ra đời, tháng 6/1929, Đông Dương Cộng sản Đảng được thành lập, Đảng cho xuất bản báo Búa liềm. Ngoài báo Búa liềm là cơ quan ngôn luận của Đảng; Ban Công vận của Trung ương Đảng ra báo Công hội đỏ; Tổng Công hội Bắc kỳ ra báo Lao động…Tháng 9/1929, An Nam Cộng sản Đảng cho ra báo Đỏ. Những tờ báo của các tổ chức Cộng sản sơ khai này có tác dụng quan trọng trong việc giáo dục ý thức giai cấp, đấu tranh giai cấp và lý tưởng cộng sản cho quần chúng lao động.
Tháng 02/1930, Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản được triệu tập dưới sự chủ tọa của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Hội nghị đã quyết định thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, thông qua một số văn kiện quan trọng, ra báo của Đảng Cộng sản Việt Nam thống nhất. Theo đó, ngày 5/7/1930, Trung ương Đảng cho ra đời Tạp chí Đỏ và ngày 15/8/1930 đã phát hành báo Tranh đấu.
Tháng 10/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam đổi tên thành Đảng Cộng sản Đông Dương, Trung ương Đảng cho ra báo Cờ vô sản và tạp chí Cộng sản. Các xứ ủy, tỉnh ủy, nhiều huyện ủy và chi bộ cũng ra báo. Vào giai đoạn này, báo chí đã đóng vai trò quan trọng trong việc phát động cao trào cách mạng chống đế quốc-phong kiến, mà đỉnh cao là Xô viết-Nghệ Tĩnh. Cũng trong thời kỳ này, Ban lãnh đạo ở nước ngoài của Đảng được thành lập làm nhiệm vụ tạm thời của Trung ương. Ban đã xuất bản tạp chí Bônsêvích làm cơ quan lý luận để thống nhất trong Đảng. Tháng 3/1935, Đại hội Đảng lần thứ nhất đã quyết định chuyển tạp chí Bônsêvích thành tạp chí lý luận Trung ương của Đảng. Nhiều chi bộ cộng sản trong nhà tù lớn cũng đã xuất bản báo và tạp chí. Báo chí trong những năm 1930-1936 đã phục vụ tích cực xây dựng Đảng và tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin, đường lối cách mạng dân quyền của Đảng, kiên quyết chống đế quốc, phong kiến, chống chủ nghĩa cải lương, chuẩn bị mọi điều kiện để đón thời cơ đưa cách mạng tiến lên một cao trào mới.
Tranh thủ điều kiện quốc tế có nhiều thuận lợi, khi mặt trận nhân dân chống phát xít được thành lập ở nhiều nước; lợi dụng khả năng hoạt động bán công khai trong thời ký vân động dân chủ (1936-1939), Đảng đã chủ trương đưa báo chí ra hoạt động công khai, …Một số tờ báo cách mạng bằng tiếng Pháp được xuất bản ở Hà Nội, nhiều tờ báo tiếng Việt được xuất bản công khai hợp pháp. Trong đó, tờ Dân chúng, cơ quan Trung ương của Đảng được in ty-pô phát hành với số lượng lớn. số Xuân năm 1939 in đến 15.000 bản.
Tháng 5/1941, Mặt trận Việt Minh được thành lập. Tháng 8 cùng năm, báo Việt Nam độc lập do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, lấy danh nghĩa của Việt Minh tỉnh Cao Bằng, sau đó mở rộng thành Cao Bằng – Bắc Cạn – Lạng Sơn. Đến ngày 25/01/1942, báo Cứu quốc, cơ quan của tổng bộ Việt Minh ra đời. Tiếp đó, ngày 10/10/1942, báo Cờ giải phóng, cơ quan Trung ương của Đảng được xuất bản. Cùng với những tờ báo này, Trung ương Đảng còn xuất bản tạp chí Cộng sản; Các kỳ bộ và tỉnh bộ Việt Minh lần lượt xuất bản báo. Báo chí của các địa phương cùng với các đoàn thể cứu quốc ở Trung ương như Công nhân, Thanh niên, Học sinh, Văn hóa, Tự vệ…đã phục vụ tích cực cho xây dựng lực lượng vũ trang, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang.
Sau chỉ thị chuẩn bị khởi nghĩa của tổng bộ Việt Minh (tháng 5/1944) và đảo chính Nhật – Pháp (3/1945), Đảng phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, tiến tới Tổng khởi nghĩa. Một số tờ báo của các lực lượng vũ trang từ căn cứ kháng Nhật và khu giải phóng được xuất bản. Hai tờ báo lớn Cờ giải phóng và Cứu quốc đã có cống hiến nhiều nhất để thúc đẩy cao trào cách mạng và giành thắng lợi lịch sử của Cách mạng tháng Tám năm 1945. Theo thống kê của Học viện Báo chí và tuyên truyền, kể từ khi báo Thanh niên ra đời đến tháng 8/1945, trong phạm vi cả nước đã có hơn 270 tờ báo và tạp chí được xuất bản …
Sau cách mạng tháng 8/1945 dưới chế độ dân chủ cộng hòa, báo chí cách mạng đã xuất bản công khai, in ty-pô với số lượng lớn. Báo Cứu quốc xuất bản hàng ngày là tờ báo lớn nhất cả nước, Ngoài báo in, Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam và Việt Nam Thông tấn xã đã được thành lập.
Cuối năm 1945, Đảng Cộng sản chuyển vào bí mật, báo Cờ giải phóng ngừng xuất bản; báo Sự Thật ra đời với danh nghĩa là cơ quan của Hội nghiên cứu chủ nghĩa Mác ở Đông Dương. Trong những năm đầu của chính quyền cách mạng, báo chí đã phục vụ tích cực cho nhiệm vụ bảo vệ chính quyền non trẻ. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ và lan rộng; hoạt động báo chí có những thay đổi, một bộ phận xuất bản công khai ở vùng tự do và các căn cứ kháng chiến, một bộ phận hoạt động bí mật trong vùng địch tạm chiếm đóng. Nhiều văn kiện của Đảng, bài nói và viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng được in trên các trang báo Trung ương và ở các báo địa phương. Năm 1951, báo Nhân Dân, cơ quan Trung ương của Đảng bắt đầu xuất bản, tạp chí Cộng sản và báo Quân đội Nhân dân cũng lần lượt ra đời.
Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc thắng lợi, nước ta tạm thời chia làm 2 miền với 2 nhiệm vụ chiến lược khác nhau, nhưng có một nhiệm vụ chung là hoàn thành cách mạng giải phóng dân tộc. Báo chí nước ta đã ta hình thành với báo chí hoạt động công khai ở miền Bắc và báo chí xuất bản bí mật, bất hợp pháp ở vùng địch tạm chiếm ở miền Nam. Trong điều kiện mới, báo chí miền Bắc đã có những bước tiến vượt bậc. Báo Nhân Dân ra hàng ngày, in với số lượng lớn bằng kỹ thuật tiên tiến. Trung ương cho ra tạp chí lý luận, lúc đầu là học tập, sau đổi là tạp chí Cộng sản. Nhiều cơ quan nghiên cứu khoa học, tuyên truyền, lý luận, tổ chức, kỹ thuật và các tỉnh đều xuất bản báo và tạp chí.
Cùng với sự ra đời và hoạt động của báo chí cách mạng, ngày 02/6/1950, Hội Nhà báo Việt Nam được thành lập đã đoàn kết rộng rãi các nhà báo trong nước và tháng 7/1950 Hội gia nhập Tổ chức Quốc tế các nhà báo.
Sau ngày thống nhất đất nước, báo chí ở nước ta đã phát triển nhanh cả về số lượng và chất lượng; đã hình thành hệ thống thông tấn, báo chí, phát thanh, truyền hình rộng khắp. Quá trình phát triển đất nước và hội nhập quốc tế trong thời đại bùng nổ thông tin, báo chí cách mạng Việt Nam đã kiên định mục tiêu lý tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam, thực hiện tốt chức năng là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, tổ chức xã hội và là diễn đàn của nhân dân. Báo chí nước ta đã đi sâu vào thực tiễn đời sống, phát hiện, giới thiệu, cổ vũ các mô hình kinh tế mới, cách làm ăn mới, nhân tố mới, người tốt, việc tốt. Qua đó, đã thể hiện rõ quan điểm bảo vệ và phát huy bản sắc, truyền thống văn hóa dân tộc, tuyên truyền cổ vũ toàn dân phát huy có chọn lọc nền văn hóa tiên tiến của các nước trên thế giới, góp phần nâng cao dân trí, ngăn chặn văn hóa xấu len lỏi vào Việt Nam. Báo chí đã tổ chức, khơi dậy và biến nhiều hoạt động xã hội từ thiện trở thành phong trào của toàn xã hội. 100 năm qua, kể từ ngày số báo Thanh niên đầu tiên ra đời, 21/6/1925, báo chí Việt Nam đã không ngừng phát triển phong phú và đa dạng; đang hiện đại hóa bằng kỹ thuật tiên tiến và công nghệ cao nhằm hoàn thiện theo hướng đồng bộ của báo chí đa phương tiện trong tương lai.
Thanh Tuyền (tổng hợp)
